شنبه ۰-۶۷ فروردین -۶۲۱ - ۰۰:۰۰
مصائب کاپیتالیسم

مصائب کاپیتالیسم گزارشی است از همایش «کاپیتالیسم‏، جستاری در ماهیت و مفهوم» بهمنظور واکاوی جنبههای این پدیده و همچنین تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم آن بر جهان امروز و آینده با حضور چند اقتصاددان و جامعه شناسان مطرح در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. این همایش کار مشترک بسیج دانشجوئی دانشگاههای تهران علامه طباطبائی، شهید بهشتی، امام صادق(ع) و مرکز تحقیقات علم و دین بود. قطعا همکاریهای این چنینی بسیجهای دانشجویی افقهای جدیدی را برای رسیدن به بسیج «دانشجویی» مورد نظر حضرت امام باز خوهد کرد.

 

جلسه با سخنان دکتر شهرام پرستش درباره ماهیت نظام کاپیتالیسم و ارزشهای آن شروع شد. وی گفت: از نگاه جامعه شناسان مکتب انتقادی، نظام سرمایهداری ارزشهای اعتقادی را در زیر خاک دفن کرده است. وی به این نکته اشاره کرد که ارزشهایی را که نظام سرمایهداری به عنوان ارزشهای فرابشری معرفی کرده است مانند علم و آگاهی، بی طرف نبوده و دارای جهت گیری میباشند.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه عقل در نگاه فیلسوفان عصر رنسانس اسطوره بوده، افزود: نکتهای که به عنوان ارزش متعالی انتخاب کردند، عقل است چرا که بسیاری از فیلسوفان قصد داشتند با این ابزار، از همه چیز راززدایی کنند. از آن دوران به بعد، عقل تا جایی ارتقای درجه یافت که به عنوان یک داور بی طرف شناخته شد و به عنوان امری فرا تاریخی که هیچ نسبتی با بورژوازی ندارد، پدیدار گشت.
به گفته وی، وقت آن فرا رسیده که در ارزش پدیدههای ارزشی به خصوص در مورد عقل و آگاهی یک نوع بازنگری صورت گیرد.
دکتر سیدحامد وارث سخنران بعدی این جلسه بود. این استاد دانشگاه تجاری شدن پدیدهها را مهمترین عنصر در روند مدرنیته در غرب دانست و تصریح کرد: در غرب همه چیز به سمت تجاری شدن حرکت میکند، حتی فرهنگ نیز از این قاعده مستثنی نمانده و شکل تجاری به خود گرفته است. امروز ما شاهد هستیم که دین نیز به نوعی تجاری و بازاری شده، چون عرضه و تقاضا پیدا کرده است، حتی آموزش و پرورش که در اسلام هدفش تربیت انسان فرهیخته است، نیز تجاری شده و امروزه نظام سرمایهداری از آموزش و پرورش استفاده میکند، تا نیروی انسانی متخصص مورد نیاز خود را تربیت کند.
دکتر وارث بحران اخیر در غرب را دارای ابعاد معنوی دانست و عنوان کرد: درست است که معنویت در غرب سکولار است اما این معنویت همواره نیاز بشر بوده است. وی با اشاره به اینکه معنویت در غرب به عنوان ابزار تلقی میشود، خاطر نشان کرد: اگر در نظام سرمایه داری از معنویت صحبت میشود، ابزاری است تا بگوید معنویت چه کمکی میتواند به سود بیشتر کند چرا که چیزی جز بهره وری در این نظام اصالت ندارد.
وی معتقد بود: پس از فروپاشی شوروی، بازگرایی در غرب تشدید شد و عدم توازن در آنجا، تحت عناوینی مانند خصوصی سازی، کوچک کردن دولت و از این قبیل پدیدار شد اما امروز علی رغم آن بحثها مداخله بزرگی برای حل مساله بازار از سوی دولتهای غربی صورت میگیرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به ترسیم یک ایدئولوژی جدید توسعه توسط اسلام اشاره کرد و اظهار داشت: اسلام باید ۲ نوع نظام یافتگی پیدا کند، یکی در متن خود از طریق مجادلات کلامیو فلسفی و دیگری نظام یافتگی بیرونی که درست در همین جاست که نظام سرمایه داری در مقابل اسلام قرار میگیرد.
وی تأکید کرد: امروز دولت در غرب، دولت شرکتها است و این دقیقاً در مقابل دولت اسلامیاست چرا که دولت اسلامینمیتواند دولت شرکتها باشد.
این استاد دانشگاه در پایان دولت اسلامیرا دولت تعلیم و تربیت خواند و گفت: در توسعه اسلامی، آنچه اهمیت دارد، فرهنگ محوری است، برخلاف غرب که بازار محوری را مد نظر قرار میدهند.
دکتر ناصر فکوهی بحث خود را با این پرسش که “آیا این بحران اقتصادی است یا اجتماعی؟” شروع کرد و گفت: این بحران با وقایعی که تاکنون اتفاق افتاده، تنها با یازده سپتامبر قابل مقایسه است.
ایشان با اشاره به این نکته که جهان بعد از این بحران تغییر خواهد کرد، تصریح کرد: امروز بحث اصلی این است که آیا سرمایهداری ادامه مییابد یا خیر؟  سالهاست که اقتصاددانان نئولیبرال سعی کردند این مسئله را یک مسئله اقتصادی قلمداد کنند.
فکوهی دعوای اصلی را بر سر سرمایه داری اجتماعی و سرمایه داری بی ضابطه دانست و گفت: باید بررسی کرد چه اتفاقی طی ماههای اخیر افتاد؟ در انتخابات اخیر امریکا، کاندیدای جمهوری خواهان یعنی مک کین که از سیاستهای اقتصادی بی ضابطه حمایت میکرد، ناگهان موضع گرفت و خواستار دخالت دولت در اقتصاد شد.
این استاد دانشگاه با نفی اقتصادمحوری در اداره جهان تاکید کرد: مگر میشود با یک سری عدد، انسانها را صاحب خانه کرد، اقتصاد وارد یک تیپ خودشیفتگی شد و به اشکال کاملاً انتزاعی تفکر رسید و گمان کرد میتواند با فرمول، مشکل دنیا را حل کند.
وی در ادامه به این نکته اشاره کرد که کسانی که بحران کنونی نظام سرمایه داری را با بحران ۱۹۳۰ مقایسه میکنند دو دسته هستند. یا اصلا اطلاعی از بحران سال ۱۹۳۰ و نیز بحران فعلی سرمایهداری ندارند و یا انسانهای حیلهگری هستند که قصد دارند این بحران را تحریف شده و کوچک جلوه دهند: چراکه مقیاس این بحران، با بحران قبل قابل مقایسه نیست ولی میخواهند انسانها را فریب دهند و از این رو میگویند، میتوان از این بحران عبور کرد.
این استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران در مورد نقاط قوت و ضعف نظام کاپیتالیسم گفت: طرفداران نظام سرمایهداری در مورد نقاط قوت این نظام به افزایش سطح رفاه و نیز گسترش تکنولوژی اشاره میکنند و با ارائه آمار و ارقام، افزایش ابزارهای تکنولوژیک را در زندگی افراد سعی در مثبت جلوه داده عملکرد سرمایه داری دارند. اما باید از آنها پرسید مگر افزایش تعداد موبایلها و تلویزیونها خوب است؟ چه کسی ارزشمند بودن اینها را تائید کرده است؟
وی در ادامه به این نکته تاکید ورزیدند که سرمایه داری با معیارها و ملاکهای خودش به قضاوت درباره خود میپردازد و هنگامیکه به بحران میرسد به ساختارهای انتزاعی که زمانی نقض کننده آنها بوده، پناه میبرد! به عنوان مثال سرمایه داری در زمان اوج خود دین را نادیده میگیرد اما در زمان بحران به مردم توصیه میکند که به کلیسا بروند و دعا کنند!
سخنران بعدی این جلسه دکتر ابراهیم فیاض بود که با موضوعیت “بحران معنائی سرمایهداری” به ایراد سخنرانی پرداخت. وی در ابتدا به این نکته اشاره کرد که بحران سرمایهداری بیش از آنکه بحران اقتصادی باشد بحران معنائی است. امروز سرمایه داری دچار عدم گردش مالی است و میگویند این مسئلهای اساسی در به وجود آمدن بحران است در صورتی که چنین چیزی نیست چرا که آن نظام معنایی که باعث به وجود آمدن سرمایهداری میشود، دیگر وجود ندارد و امروز دیگر کسی تمایلی به خرید ندارد، امروز مردم غرب یا دارند و خرج نمیکنند و یا ندارند و خرج نمیکنند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه جامعه ایران هنوز قدرت خرید دارد و نباید با تأکید بر بحران غرب در ایران ایجاد نگرانی کرد، اظهار داشت: ایران و آلمان از جمله کشورهایی هستند که از این بحران در امان مانده اند و در حال حاضر هر ۲ کشور به سمت سرمایه گذاریهای گسترده با یکدیگر حرکت کرده اند چراکه آلمان مازاد بودجه دارد و حتی مرکل در جلساتی که غرب برای حل این بحران تشکیل میهد، شرکت نمیکند چون بحران خاصی ندارند.
این جامعه شناس با بیان اینکه غرب مصرف بیشتر را موجب رفاه بیشتر میدانست، گفت: در اینجا بود که هستی انسان با مصرف برابر شد و سرمایهداری، افقهایی ایجاد کرد که مصرف را کعبه آمال معرفی میکرد، لذا تولید میکردند تا مصرف شود و البته انسانها نیز از آن، احساس رضایت میکردند ولی امروز دیگر اینگونه نیست.
وی معتقد بود بحران تقاضا و مصرف ارتباط نزدیکی با بحران معنا دارد به این معنی که جامعه سرمایه داری به دلیل تکرار مصرف و تاکید روزمره بر زندگی مصرفی، معنای آن را در بین انسانها از بین برده و آن را به یک عادت بی معنی و پوچ تبدیل کرده است. به نظر این استاد دانشگاه تکرار نقطه آغاز بحران سرمایهداری است.
میزگرد تخصصی با موضوع « بازار در نظام سرمایهداری با عطف بحران مالی ۲۰۰۸» بخش دوم این همایش بود که با حضور اقتصاددانان مطرح کشور از جمله «دکتر موسی غنی نژاد»، «دکتر مسعود درخشان» و «دکتر محمد مالجو» برگزار شد.
دکتر موسی غنینژاد در سخنانشان تاکید کرد: نظام بازار نظامیمبتنی بر مبادله داوطلبانه است و در طول تاریخ زندگی اجتماعی بشر وجود داشته است و پدیدهای متاخر و مربوط به ۲۰۰، ۳۰۰سال پیش نیست و تنها در ۲۵۰ سال اخیر به صورت یک نظریه نظام یافته مطرح شده است. وی کاپیتالیسم را بی ارتباط با نظام بازار خوانده و گفت: اصطلاح کاپیتالیسم یک اصطلاح مارکسیستی است که در آن یک یا چند نفر سرمایه دار هدایت کننده جریان اقتصاد هستند اما نظام بازار بر مبادله داوطلبانه تک تک افراد تاکید دارد.
وی خاطر نشان کرد نظام بازار بر آزادی و حق انتخاب افراد بنا شده است و این آزادی و داوطلبانه بودن مبادلهی افراد به معنی ابتناء این نظام بر اخلاق و ارزشهای انسانی میباشد که متاسفانه غالبا در تحلیلها آن را نادیده میگیرند.
وی نظم بازار را یک نظم انتزاعی که به هیچ وجه قابل مشاهده و اندازهگیری نیست دانست و تاکید کرد: اینکه بحران مالی در غرب را به نظام بازار نسبت میدهند اشتباه بزرگی است زیرا نظام بازار یک سازمان مشخص نیست که ما او را مسئول بحران قلمداد کرده و از او پاسخی مطالبه کنیم. نظام بازار امری اعتباری و بوده و جنبه کاملا انتزاعی دارد.
وی افزود: معمولا افراد تحقق و مصداق کامل نظام بازار را در غرب و به خصوص آمریکا میدانند و بحران مالی کنونی را نیز به تبع آن نتیجه این نظام تلقی میکنند، در حالی که آمریکا از دوران ریاست جمهوری بوش تاکنون بیش از هر زمان دیگری از نظام بازار دورتر شده است و آمریکا اصلا نماینده نظام بازار نیست و هم اکنون از این منظر در رتبه هفتم جهان قرار دارد.
پس از اتمام سخنان ایشان، دکتر مسعود درخشان استاد دانشگاه علامه طباطبائی به ارائه نظریات خود در این مورد پرداختند. وی با اشاره به سخنان دکتر غنی نژاد، این نکته را خاطر نشان کرد که اصلا چیزی به عنوان نظام بازار وجود ندارد و کاربرد واژه «نظام» بازار دارای ابهام بوده و نیاز به تعریف روشن تری دارد. وی بازار را صرفا محلی برای خرید و فروش دانسته و بکار بردن واژه نظام را در کنار کلمه بازار امری بی معنی قلمداد کرد و تنها در صورتی ترکیب « نظام بازار» را معتبر دانست که گفته شود « نظام بازار آزاد». وی واژه کاپیتالیسم را مورد اتفاق تمامیاقتصاددانان مطرح دانست و گفت: بارز ترین ویژگی نظام کاپیتالیسم حاکمیت سرمایه و اصالت آن است و در مواقع بحران مهمترین هدف نجات سرمایه است و نه نجات انسانها.
وی همچنین مخالف این ادعای دکتر غنی نژاد مبنی بر داوطلبانه بودن مبادله افراد در بازار بود. زیرا معتقد بود که مبادله امری فطری در انسانهاست و متصف کردن امر فطری و ناگزیر در افراد به صفت داوطلبانه امری پوچ و بیمعنی است. همانطور که نفس کشیدن داوطلبانه بیمعنی است، مبادله داوطلبانه هم نامفهوم است. انسانها به صورت فطری وارد مبادله میشوند اما در این مبادله استثمار میشوند.
در ادامه دکتر محمد مال جو به ارائه نظرات خود پرداختند. ایشان به این نکته اشاره کردند که نیازهای بشر نامحدود هستند و منابع در اختیار او هم به شدت محدود و ناکافی میباشد و این موجب شده است که در طول تاریخ بارها و بارها شاهد جنگ افروزیها بر سر تصاحب منابع کمیاب باشیم. وی نظام بازار را مکانیسم حل مصالحهآمیز ارضای نیازهای نامحدود از طریق منابع محدود دانست و به این نکته نیز اشاره کرد که نظام بازار با توزیع نابرابر سرمایه و مهارت پیوند خورده است زیرا تاریخ جوامع بشری سرمایه و مهارت را به طور برابر در اختیار افراد قرار نداده است و لذا رقابت در بازار با برابری آغاز نمیشود.
در ادامه مجددا دکتر غنی نژاد به بحث در مورد بحران مالی پرداخت. وی با تاکید بر تمایز نظام بازار و نظام کاپیتالیسم، سعی در مبرا ساختن نظام بازار از بحران داشت که با مخالفت دکتر مسعود درخشان مبنی بر بی معنی بودن نظام بازار، مواجه شد. دکتر درخشان بر این نکته تاکید داشت که هیچ یک از اقتصاددانان مطرح دنیا در هیچ جا واژه « نظام بازار» را بکار نبرده اند و عبارت « نهاد بازار» را برای این مفهوم مناسبتر میدانست. علی رغم مخالفت دکتر درخشان، دکتر غنی نژاد همچنان تاکید خود را بر واژه « نظام بازار» ادامه داده: اما مجددا با مخالفت دکتر درخشان مواجه گردید. این مخالفتها دست آخر به اعتراض دکتر غنینژاد انجامیده و موجب خروج وی از جلسه شد.

نرم افزار درس گفتار دکتر مسعود درخشان
این نرم افزار شامل ۴ حلقه dvd است که مباحثی همچون نظام و تاریخ عقاید اقتصادی،اقتصاد سنجی،اقتصاد پیشرفته نفت و گاز و مشتقات و مدیریت ریسک در بازار های نفتی را در خود جای داده است